Tegenwoordig verlaten veel mensen de kerk ‘omdat ze niet meer geloven’. Maar volgens journalist en auteur Koert van der Velde is geloven helemaal niet belangrijk om wel religieus te kunnen zijn. Hij schreef een boek over zijn eigen spirituele ontwikkeling.
In het boek ‘Dan maak je maar zin. Pleidooi voor religie zonder geloof’ werkt hij de gedachte uit dat geloofsvoorstellingen niet waar zijn. Ze zijn door mensen verzonnen. En dat is helemaal niet erg. Want alle verzonnen goden en bedachte rituelen kunnen nog altijd betekenisvol zijn en iets in ons losmaken.
Het is een persoonlijk verslag, want Van der Velde kan zelf niet geloven in alle beelden die zijn gecreëerd. Maar hij wil wél religieus zijn. Wat hij doet, noemt hij flirten met God. En dat neemt hij heel serieus. In 2011 promoveerde hij op een studie naar niet-gelovige religiositeit. En nu komt hij met dit boek. Misschien ingegeven omdat hij in de tussentijd dominee is geworden: een dominee zonder geloof. Volgens hem zelf een prima combinatie.
‘Ik denk dat alle religieuze beelden door mensen gemaakt zijn,’ zo schreef hij eerder in tijdschrift VolZin. ‘Daarmee proberen ze de beleving te krijgen van contact met iets dat hun begrip te boven gaat. Ik wil niet voor waar houden dat hier meer gebeurt dan iets subjectiefs. Wel wil ik flirten met religieuze voorstellingen zoals die van het christendom, om wie weet iets religieus te beleven.’
Om die uitspraak beter te begrijpen is het belangrijk om het verschil tussen ‘religie’ en ‘geloven’ duidelijk te krijgen. Geloven is in de betekenis van Van der Velde waarheid geven aan transcendente beelden. Simpel gezegd: geloven dat er een god is. Religie is datgene wat er omheen is ontstaan, met rituelen en gebruiken. Die twee vallen vaak samen, maar Van der Velde haalt ze zorgvuldig uit elkaar. Omdat hijzelf niets kan geloven, maar in de religieuze praktijk soms wel iets ervaart.
‘Dan kan het je overkomen dat je, terwijl je in een verzonnen ritueel een ooit verzonnen godheid aanspreekt, de sensatie krijgt dat er een antwoord komt,’ zo schrijft hij in zijn boek.
Een uitgebreidere uitleg: ‘Zonder geloof erkennen we dat religieuze beelden proberen te verbeelden wat transcendent is, en dat ze dat in feite onmogelijk kunnen. Ze verbeelden hoogstens de voorstelling die wij ons maken van transcendentie, want van wat transcendent is kun je per definitie geen kennis hebben.’ Maar ondanks dat geloven nergens op gestoeld is, kan religie er toch voor zorgen dat er iets in ons gebeurd. Ook een niet-gelovige religieus kan ervaren aangesproken te worden.
In zijn boek gebruikt hij de abdij van Vezalay als voorbeeld. Daar zijn ooit religieuze verhalen verzonnen, over heiligenbotten die in de abdij liggen. Het is overduidelijk nep, en toch is dat niet erg. Ondanks de menselijke verzinsels roepen de botten al eeuwenlang bij pelgrims ervaringen op.
De verwondering is daarbij belangrijk, zo schrijft Van der Velde. Tijdens bijvoorbeeld religieuze rituelen kunnen we soms even opgetild worden. Op dat moment raken we niet aan een andere werkelijkheid die we kunnen kennen (we geloven dus niet), maar we ervaren wel degelijk iets.
Dat is voor Van der Velde iets waardevols. Daarom is hij religieus, maar niet gelovig. Omdat hij dat laatste helemaal niet nodig heeft.
Hoewel Van der Velde in zijn boek soms kritisch over vrijzinnigheid is (hij noemt het minimalistisch geloven) raakt hij met zijn verhaal toch aan een kern van diezelfde vrijzinnigheid: geloven zonder zeker weten. Want in 2006 schreef vrijzinnig theoloog Arne Jonges het boek ‘Alsof het zo is …’ waarin hij uitlegt dat geloven niets met weten te maken heeft. Maar dat het desondanks wel waardevol blijft.
Dan maak je maar zin
Pleidooi voor religie zonder geloof
Koert van der Velde
Walburg Pers
€ 27,50