Wat onthouden we en wat vergeten we? Klaas Douwes staat er een moment bij stil en vraagt zich af of dingen vergeten eigenlijk wel zo erg is.
Als ik erbij stilsta, verbaast het me hoe weinig ik eigenlijk weet over hoe het geheugen en herinneringen werken. Of heb ik er ooit meer over geweten, maar ben ik dat weer vergeten? Dat is helaas niet met één druk op een knop te achterhalen. Weg is weg. Tot de herinnering ineens weer terug is. Maar waar was die herinnering in de tussentijd dan gebleven? En is zij in de tussentijd veranderd?
Erg betrouwbaar schijnen onze herinneringen niet te zijn. Ons brein wordt nogal eens vergeleken met een computer, maar qua geheugen lijkt het er in onze hersenpan heel wat anders aan toe te gaan. Op mijn computer kan ik precies zien hoeveel procent van het geheugen in gebruik is en hoeveel er nog vrij is. Ik kan exact nagaan wát er opgeslagen staat en alles zelf in mappen sorteren. En wanneer ik een bestand na tien jaar weer eens open, is het in de tussentijd niet ineens veranderd, noch zijn er ineens delen uit weggevallen. Maar het menselijke geheugen lijkt heel anders te werken.
Herinneringen zijn een proces, het geheugen is geen verzameling bestanden. En misschien is dat maar goed ook, dat het geheugen niet een soort statisch archief vormt, maar iets levends is. Als alles wat we ooit hebben meegemaakt keurig opgeslagen zou blijven, onveranderd en direct oproepbaar, zouden we waarschijnlijk nauwelijks nog vooruitkomen. Oude pijn zou steeds opnieuw naar boven komen en nooit zijn scherpe randjes verliezen. Conflicten zouden altijd vers blijven.
Vergeten is in dat opzicht geen falen van het geheugen, maar eerder een vorm van zelfbescherming. Het maakt ruimte voor nieuwe ervaringen, nieuwe interpretaties en nieuwe inzichten. Vergeten stelt ons in staat om onszelf niet voortdurend vast te pinnen op wie we waren. Soms verdwijnen details, soms vervagen de randen, soms blijft alleen een gevoel over. En juist daarin schuilt betekenis. Wat blijft hangen is niet per se wat feitelijk het meest correct is, maar wat voor ons van belang was. Het geheugen is selectief, maar misschien ligt daarin juist zijn wijsheid.
In die zin is vergeten niet het tegenovergestelde van herinneren, maar er onlosmakelijk mee verbonden. Zoals ademhalen niet zonder uitademen kan, zo kan herinneren niet zonder vergeten. Zonder los te laten zouden we op den duur onherroepelijk vastlopen.
Klaas Douwes
Voorganger van de Regentessekerk in Apeldoorn en de remonstrantse gemeente Alkmaar