Oud maar zeer actueel. Deze denkers van eeuwen geleden kunnen voor hedendaagse vrijzinnigen nog altijd een inspiratiebron zijn. Deze keer de mystica Hildegard van Bingen.
De populariteit van de 12e eeuwse mystica Hildegard groeit gestaag. Onlangs nog verscheen het boek ‘Schepping uit liefde, de gestalten Caritas en Wijsheid bij Hildegard van Bingen‘ van Kitty Bouwman. Daarin onderzoekt Bouwman hoe Hildegard in haar visioenen twee vrouwelijke gestalten beschrijft: Caritas (Liefde) en Wijsheid (Sophia/Sapientia).
Bouwman, geestelijk begeleider en onderzoeker verbonden aan het Titus Brandsma Instituut (Radboud Universiteit Nijmegen) en het Ruusbroecgenootschap (Universiteit Antwerpen) legt uit wat Hildegard tegenwoordig nog zo interessant maakt:
Wie was Hildegard van Bingen?
Hildegard van Bingen (1098-1179) werd vermoedelijk in het Duitse Bermersheim geboren.
Op veertienjarige leeftijd schonken haar ouders hun dochter Hildegard als een kindoffer weg aan het benedictijns klooster, de Disibodenberg. Het offeren van kinderen – oblatio puerorum – was in die tijd een wijdverbreid en aanvaard verschijnsel. Zij werd opgenomen in een vrouwenkluis die tegen dit benedictijns klooster gebouwd was. Met de komst van vrouwen werd dit mannenklooster een dubbelklooster.
Hildegards leven kreeg een nieuwe richting door een openbaring van God, waarin zij een goddelijke licht schouwde dat ze aanduidde als het ‘levende Licht’. De hemelse stem gaf haar een profetische opdracht om de goddelijke wegen bekend maken.
Alleen kon zij deze opdracht niet vervullen, omdat zij als middeleeuwse vrouw gezien werd als ondergeschikt aan mannen en daarom moesten haar visioenen eerst getoetst en erkend worden.
Dankzij de erkenning van Paus Eugenius III op de Synode van Trier (1147) kon ze met haar visioenen in de openbaarheid treden en haar stem als visionaire laten horen.
Tegen de wil van de abt van de Disibodenberg stichtte Hildegard een afzonderlijk vrouwenklooster op de Rupertsberg (1150). Ze had voldoende gezag opgebouwd om invloedrijk te functioneren. Ze hield zich niet aan de gewoonte dat vrouwen niet over geloofszaken mogen spreken, preekte in het openbaar en sprak zich onomwonden uit over allerlei kwesties in kerk en politiek. Ze verzette zich tegen de verderfelijke daden van de wereldlijke en kerkelijke leiders. In haar brieven plaatst ze de goddelijke inspiratie tegenover het ongeïnspireerde machtsdenken van de clerus. Zo gaf ze als bazuin van het levende licht gestalte aan haar profetische roeping.
Wat maakt haar zo uniek?
De scheppingsvisie van Hildegard van Bingen heeft een grote relevantie voor deze tijd van klimaatcrisis waarin de aarde wordt bedreigd. Zij heeft ons iets uit te leggen als het over de schepping gaat, namelijk dat de goddelijke liefde van eeuwigheid aanwezig is in de schepping. De vrouwengestalte Caritas staat niet los van de materie, maar is er blijvend mee verbonden. Zij heeft alle schepselen doordrenkt met haar liefde waardoor zij ‘als beekjes’ verbonden zijn met haar levende bron. Vanuit deze onuitputtelijke bron bestaat er een onderlinge verbondenheid bestaat, voorgesteld als een netwerk van ‘beekjes’ die in hun oorsprong met elkaar samenhangen. Deze visie van Hildegard is uniek in de christelijke spiritualiteit.
Haar theologie heeft een grote relevantie voor deze tijd, omdat deze fundamenteel relationeel is. Haar theologie gaat over de hele werkelijkheid, niet alleen over de mens, maar ook over de niet-menselijke schepselen in relatie met God. De hedendaagse theologie en spiritualiteit beperken zich tot de relatie tussen God en mens, maar Hildegard neemt alle schepselen mee op in de relatie met God.
Wat hebben vrijzinnigen tegenwoordig nog aan haar denken?
Als het over de schepping gaat, heeft Hildegard zeker iets fundamenteels bij te dragen. Zij geeft ons een scheppingsvisie in handen om de schepping opnieuw te doordenken. Haar visie nodigt uit tot gesprek, zowel binnen de kerken als daarbuiten. Het zou de moeite waard zijn om als kerk, politiek en samenleving aandacht besteden aan haar groene scheppingsvisie.
Hoe kunnen we Hildegard navolgen?
De visioenen van Hildegard vestigen de aandacht op een wereldbeeld, waarin God en mensen, kosmos en aarde met elkaar zijn verbonden. In dit wereldbeeld van Hildegard staat niet de mannelijke mens centraal, zoals Leonardo da Vinci die drie eeuwen later heeft uitgebeeld in de Vitruviusmens (1490). Dit beeld toont de tijdgeest van het modernisme, waarin de mens heerst over de kosmos en de aarde (egocentrische spiritualiteit).
Bij Hildegard vinden we een eco-centrische spiritualiteit waarin de mens verantwoordelijkheid draagt voor de aarde en de kosmos. Zij roept ons op om te luisteren en te kijken naar de schepping. Haar scheppingsvisie sluit aan op het document Laudato si waarin paus Franciscus oproept de schepping te behoeden en te bewaren.
Lees ook:
‘Wetende onwetendheid’ als inspiratiebron van vandaag, over de denker Cusanus