Oud maar zeer actueel. Deze denkers van eeuwen geleden kunnen voor hedendaagse vrijzinnigen nog altijd een inspiratiebron zijn. Deze keer de Duitse theoloog Nicolaas Cusanus.
Erasmus. Spinoza. Allemaal denkers die – in ieder geval qua naam – bekend zijn bij het grote publiek. Maar wie was Cusanus eigenlijk? Hij werd in 1401 in het Duitse Kues geboren onder de naam Nikolaus Krebs von Kues. Zijn gelatiniseerde naam werd Nicolaas Cusanus. Een man die een grote carrière maakte binnen de katholieke kerk en in zijn boeken unieke gedachten opschreef.
Loes de Jong is geestelijk verzorger in Den Haag. Tijdens haar studie Religiewetenschappen verdiepte zij zich in het denken van deze Duitse bisschop en sindsdien noemt ze zich een fan van Cusanus.
Wie was Cusanus eigenlijk?
Hij was een heel bijzondere man omdat hij in bepaalde opzichten zijn tijd ver vooruit was. Hij is eigenlijk een Renaissance-denker in de vijftiende eeuw die zich veel bezig hield met de vraag of wij God kunnen kennen. Hij ontwikkelde een theologie over het niet-weten en schreef daar een boek over, de Docta ignorantia, in het Nederlands: De wetende onwetendheid.
Het oneindige gaat ons denken te boven, zo schrijft Cusanus daarin. Heel letterlijk: Ons denken botst tegen de poorten van het Paradijs. Want alleen daar is ware kennis mogelijk.
Op aarde moeten wij het dus doen met ons beperkte kenvermogen. Wij mensen kunnen namelijk niet verdenk denken dan in tegenstellingen zoals licht en donker. Maar God overstijgt dat. Alle tegenstellingen die door mensen over het hogere worden gezegd, vallen dus als het ware in God samen. Zodoende is het ene te vinden in het vele.
Is het met zo’n opvatting dan nog mogelijk om over God te spreken?
Jawel, maar op een speciale manier. Hij heeft eens een mooie vergelijking opgeschreven. Hij stuurde namelijk een schilderij van een portret naar een groep monniken. Dat portret was een beetje in de stijl van de Mona Lisa geschilderd, in die zin dat degene op het schilderij je steeds aankijkt, waar je ook staat. Aan de monniken gaf Cusanus een opdracht mee: bekijk het schilderij goed, vanuit verschillende posities en ga vervolgens met elkaar in gesprek. Vertel elkaar wat je ziet en let op de verschillen en overeenkomsten daarin. Zo wilde Cusanus ook over God praten.
Want we weten eigenlijk heel weinig over het hogere. We hebben enkel vermoedens van wat we kunnen kennen. Die vermoedens kunnen we enkel uitspreken naar elkaar. En juist door met elkaar te spreken over de verschillende perspectieven, kunnen we een stapje dichter bij kennis over God komen.
De uiteindelijk kennis over God is op den duur bereikbaar, maar dat is een andere manier van weten. Het is een innerlijk schouwen.
Verschillende geloofsopvattingen kunnen dus naast elkaar bestaan?
Inderdaad. Juist door in gesprek te gaan over de verschillen, kun je meer kennis verkrijgen.
Cusanus ging daar heel ver in. Want in zijn tijd van kruistochten en de belegering van Wenen door islamitische strijders, meende hij dat we ook kunnen leren van andere religies. Het zijn allemaal verschillende perspectieven op de God die ons te boven gaat.
En toch is Cusanus niet heel bekend
Later is hij een beetje ondergesneeuwd door grote denkers zoals Erasmus. Pas in de 19e eeuw werd hij herontdekt.
Voor vrijzinnigen is hij erg interessant omdat hij het niet-dogmatische benadrukt. Het is belangrijk om zelf na te denken over God en wat hij voor jou betekent. En juist in de ontmoeting met andere opvattingen zit meer kennis besloten.