Hoe kun je de wereld een klein beetje mooier maken? Vrijzinnigen laten zien hoe ze dat doen. Deze keer Alke Liebich die drie maanden lang als waarnemer in Israël verbleef. ‘Het probleem lossen we hier helaas niet mee op.’
‘Opeens trapte onze chauffeur op de rem. Voor ons verschenen drie zwaar uitgeruste legerjeeps, met daarin twintig militairen die de hele omgeving onder schot hielden. We bleven rustig en uiteindelijk reden de soldaten weer door, maar het liet wel goed zien dat we in omgeving zaten waar soms vreemde dingen kunnen gebeuren.’
Predikant en oud-voorzitter van de VVP Alke Liebich verbleef van eind januari tot eind april 2025 als waarnemer in Israël. Zij nam deel aan het programma EAPPI (het Oecumenische Begeleidingsprogramma in Palestina en Israël) van de Wereldraad van Kerken dat de lokale bevolking wil ondersteunen door middel van een ‘beschermende aanwezigheid’. Voor dit project zijn er continu 15 tot 20 waarnemers uit vele landen in Israël actief. In Nederland wordt het ondersteund door vredesbeweging Pax.
Alke verbleef in Oost-Jeruzalem. Met de Zesdaagse oorlog in 1967 annexeerde Israël dit deel van de Heilige Stad, waar voornamelijk islamitische Palestijnen wonen, maar waar ook veel oude, christelijke kerken staan. Met de annexatie zijn de inwoners tot tweederangsburgers gedegradeerd en doet de Israëlische regering er alles aan om hen uit hun huizen te jagen, zodat joodse burgers er kunnen gaan wonen. Ten oosten van dit deel van de stad begint de beruchte muur die een duidelijke afscheiding vormt tussen de Israëlische en Palestijnse gebieden.
‘Ik ben zelf opgegroeid achter de Muur, in Oost-Berlijn,’ vertelt Alke. ‘Toen vond ik het altijd mooi als mensen wilden weten van ons leven daar. Wij konden niet naar het Westen, maar als die wereld naar ons toe kwam, deed mij dat goed. Vooral als daar oprechte interesse bij zat.’
Dat was ook één van haar redenen om naar Israël te gaan: om te kijken hoe het leven daar was en oprechte interesse te tonen voor de mensen die daar leven – met al hun problemen. ‘Vanuit de media kennen we een eenzijdig beeld van het gebied. Ik was benieuwd naar het hele verhaal.’
Checkpoints en outposts
Juist de interesse en aandacht voor Palestijnen was een belangrijk deel van haar werk als waarnemer. ‘Drie keer per week reisden we naar een bedoeïenendorp achter de muur. Op de andere dagen plaatsten we ons bij checkpoints in de stad waar militairen de Palestijnse bevolking aan willekeurige controles onderwierp. Als waarnemer kun je de problemen waar de bevolking tegenop loopt niet wegnemen. Je kunt geen einde maken aan de ellende en de discriminatie. Maar we kunnen het onrecht wel waarnemen en melden.’
Dat is wat het project van de Wereldraad al twintig jaar beoogt. Schendingen van mensenrechten worden verzameld en gemeld bij de Verenigde Naties. ‘Daarmee lossen we het probleem niet meteen op, maar het onrecht wordt op die manier wel zichtbaar gemaakt. De Palestijnse bevolking is daar ook dankbaar voor. Zij weten natuurlijk ook dat wij het verschil niet kunnen maken, maar door onze aanwezigheid – door onze ogen – worden ze gezien. En dat is troostend. Eigenlijk zijn we daar niet als waarnemers, maar als vrienden, die geloof en hoop delen. Het oogt misschien klein, maar het betekent veel voor de mensen. Ze worden gezien, zijn niet vergeten.’
Want er gebeurde van alles. Bij de checkpoints in Jeruzalem zag ze hoe jonge Palestijnse kinderen, op weg naar school, te maken kregen met agressieve controles. Tassen werden opengemaakt en soms ging het er ruw aan toe. ‘Ik heb verhalen gehoord van militairen die traangasgranaten op kinderen afvuurden.’
Op vrijdag was ze vaak bij de checkpoints bij de Al-Aqsamoskee, de grootste moskee van de stad. ‘Vrouwen mochten er vaak langs, mannen – met name jonge mannen – werden tegenhouden.’
De overtredingen werden genoteerd en doorgegeven. Een enkele keer mopperden de militairen op de aanwezige ogen. ‘Soms probeerden ze ons weg te sturen. Maar als buitenlander heb je toch een soort beschermde status.’
Een andere bedreiging voor Palestijnen in Jeruzalem zijn de pogingen van de regering om hen te verdrijven. ‘Mensen kunnen het bericht krijgen dat hun huis gesloopt gaat worden. Als dat ook werd uitgevoerd, gingen we er heen, praatten we met de bewoners en steunden hen. Door hen bijvoorbeeld door te verwijzen naar juridische bijstand.’
In de bedoeïenendorpen ging het er weer heel anders aan toe. Daar hadden de Palestijnen te maken met een heel andere bedreiging: zionistische kolonisten die hun land probeerden in te pikken. ‘In één van die dorpen had een kolonist zijn camper neergezet, als het eerste begin van een nieuwe nederzetting. Een zogenoemde outpost waar bedreiging van uitgaat. De lokale bevolking vond het prettig als er iedere dag iemand van ons aanwezig was, zodat de kolonisten zagen dat er internationale belangstelling was en dat ze niet onopgemerkt hun gang konden gaan.’
Terug in Nederland
Ondanks alles wat ze zag, heeft Alke zich er nooit onveilig gevoeld. ‘Je ziet continu bewapende soldaten, maar ze hebben het niet op jou gericht. Dat is een beschamend privilege. Het is nog erger dat je daar niets aan kunt doen. In ieder geval niet meer dan opmerken en melden.’
Nu ze terug is in Nederland geeft Alke veel lezingen bij met name kerken, zodat meer mensen het complete verhaal kunnen horen. Zeker in bepaalde kringen is dat hoognodig, omdat sommige christenen een onopgeefbare verbinding met Israël voelen, onder meer vanwege de verhalen uit het Oude Testament.
Door alles wat ze heeft gezien, heeft Alke haar geloof in de mensheid gelukkig niet verloren. ‘Ik geloof niet dat de Israëliërs slecht zijn. Dat het allemaal zo zwart-wit is. De mensen daar zijn gehersenspoeld; ze hebben continu geleerd om op hun hoede te zijn, zich bedreigd te voelen en een vijand te hebben, met soms dramatische situaties tot gevolg. Er zijn zionisten die als een soort hooligans door het land trekken. De straffeloosheid groeit. En toch is dat niet het hele verhaal. Er zijn ook veel joodse organisaties die zich inzetten voor de Palestijnen. Bijvoorbeeld door onverdraagzaamheid, veroorzaakt door onwetendheid, aan te pakken. Daarnaast ben ik onder de indruk van de flexibiliteit én toewijding van veel Palestijnen. Ze zijn best relaxed, terwijl ze onder grote spanning leven. Alsof ze eraan gewend zijn. Daarnaast zijn ze druk bezig om hun kinderen een zinvolle toekomst te geven.’
De toekomst
Toch sluit Alke niet haar ogen voor de problemen die plaatsvinden en ze heeft zorgen over de toekomst. ‘Een joodse mensenrechtenactivist zei tegen mij: “Israël kan dit probleem niet zelf oplossen. Internationale druk is nodig – niet als kritiek, maar om Israël te helpen om hieruit te komen.” Daarbij is het belangrijk dat de mensen elkaar als gelijkwaardig gaan zien. “We willen behandeld worden als gelijke, als medemens, in plaats van als verdachte”.’
‘Het liefst hebben we natuurlijk een wereld zonder oorlog, alleen gaat dat helaas niet gebeuren. Dan is het belangrijk om met een wakker oog te kijken naar waar slachtoffers zijn om hun stem te versterken en op te merken. Ik ben blij dat ik dat heb kunnen doen. En daar zal ik me ook mee bezig blijven houden.
Lees ook:
Door afval dichterbij God komen